O nacionalismo organizado fai 100 anos
Con motivo do centenario da I Asemblea Nacionalista, o historiador Justo Bermandi insire no contexto histórico a transición do rexionalismo ao nacionalismo galego e dá conta das achegas do programa político aprobado, que perseguía, explica, a construción social da nación galega en clave democrática e socialmente progresiva.
Europa desangrábase na Gran Guerra, parteira de grandes cambios políticos, sociais e culturais nas dúas décadas seguintes e nomeadamente da eclosión de emancipacións nacionais no ronsel da disolución dos imperios autro-húngaro, ruso e otomán, amén de Irlanda. Na neutral España iniciara a súa longa crise o sistema da Restauración, monarquía parlamentaria ferreamente centralista, con sufraxio universal só masculino e deturpado por un clientelismo sistémico e o seu corolario, a fraude electoral masiva, que garantían o dominio total de dous partidos, o conservador e o liberal, que se alternaban no poder e só permitían unha presenza parlamentar marxinal ás forzas extrasistema, entre eles dous nacionalismos fortes en Cataluña e no País Vasco, se ben só o catalán tiña a hexemonía política no seu territorio.
En Galicia, malia o inicio de iniciativas modernizadoras na agricultura, na industria e nos servizos urbanos, persistía o atraso económico e a emigración masiva. O idioma galego seguía proscrito do ensino e dos usos públicos pese ao rexurdimento do século XIX que o recuperara como lingua literaria. O dominio político dos partidos da quenda e do seu caciquismo era esmagador, o rexionalismo galego pasaba por unha fase de eclipse case total e as carencias en industria e servizos daban lugar a un movemento obreiro feble. Só un combativo agrarismo que medraba con rapidez parecía capaz de desafiar ao sistema coa súa loita contra o foro, os “trabucos” e os abusos dos caciques. En todo caso, a supeditación de Galicia ao poder central, ao sistema español e á lingua e á cultura de raíz castelá era total, tanto no político como no económico e no cultural.
Neste marco xorden en 1916 as Irmandades da Fala, que nun principio parecen unha mera reactivación do rexionalismo, aínda que dende o primeiro momento hai no seu seo un sector que, moi influído polo exemplo catalán, quere dar o salto ao nacionalismo. Mesmo a Igrexa, necesitada dun instrumento político, procura, sen éxito, facerse co control do novo movemento. Tamén a Lliga de Cambó intenta convertelo no seu satélite galego e induce unha alianza electoral en febreiro de 1918, que acaba en fracaso total.
[Podes ler o artigo íntegro no número 322 de Sermos Galiza, á venda na loxa e nos quiosques]